
Yöntem bölümünde en sık karıştırılan kavramlar evren, örneklem ve çalışma grubudur. Bu kavramlar yanlış kullanıldığında jüri, araştırmanın genellenebilirliğini sorgular. Aşağıda her kavramı ve tezde nasıl tanımlanacağını açıklıyoruz.
Kavramlar arasındaki fark
- Evren: Araştırma sonuçlarının genellenmek istendiği tüm birimlerdir. Örnek: “2025–2026 eğitim-öğretim yılında Ankara’daki resmî ilkokullarda görev yapan sınıf öğretmenleri.”
- Örneklem: Evreni temsil etmek üzere belirli bir yöntemle seçilen alt gruptur. Nicel araştırmalarda kullanılır.
- Çalışma grubu (katılımcılar): Genelleme amacı taşımayan, araştırma amacına uygun olarak seçilen kişilerdir. Nitel araştırmalarda ve tüm evrene ulaşılan durumlarda tercih edilir.
Olasılığa dayalı örnekleme yöntemleri
- Basit seçkisiz: Evrendeki her birimin seçilme şansı eşittir.
- Tabakalı: Evren alt gruplara (ör. ilçe, okul türü) ayrılır ve her tabakadan orantılı seçim yapılır.
- Küme: Bireyler yerine gruplar (ör. okullar) seçilir.
- Sistematik: Listeden belirli aralıklarla seçim yapılır.
Olasılığa dayalı olmayan örnekleme yöntemleri
- Uygun (kolay ulaşılabilir) örnekleme: Erişilebilir katılımcılardan veri toplanır; genellenebilirlik sınırlıdır ve bu durum sınırlılıklarda belirtilmelidir.
- Amaçlı örnekleme türleri: Ölçüt, maksimum çeşitlilik, kartopu, tipik durum örneklemesi gibi. Nitel araştırmalarda bilgi açısından zengin katılımcılara ulaşmak için kullanılır.
Örneklem büyüklüğü nasıl belirlenir?
Nicel araştırmalarda örneklem büyüklüğü; evren büyüklüğü, kabul edilen hata payı ve güven düzeyi ya da planlanan analiz için yapılan güç analizi (ör. G*Power) ile belirlenir. Faktör analizi veya regresyon gibi analizlerin kendine özgü örneklem büyüklüğü önerileri de dikkate alınmalıdır. Nitel araştırmalarda ise belirleyici ölçüt veri doygunluğudur: Yeni görüşmeler yeni kod veya tema üretmediğinde veri toplamayı sonlandırma kararı gerekçelendirilir.
Yöntem bölümünde yazım örneği
Araştırmanın evrenini 2025–2026 eğitim-öğretim yılında Ankara’nın merkez ilçelerindeki resmî ilkokullarda görev yapan sınıf öğretmenleri oluşturmaktadır. Örneklem büyüklüğü %95 güven düzeyi ve %5 hata payı esas alınarak hesaplanmış, ilçe bazında tabakalı örnekleme yöntemiyle 412 öğretmene ulaşılmıştır. Katılımcıların demografik özellikleri Tablo 2’de sunulmuştur.
Nitel bir çalışmada ise katılımcı seçim ölçütleri, ulaşma yolu ve katılımcı sayısının gerekçesi açıkça yazılmalıdır. Yöntem bölümünün tüm başlıklarını yöntem bölümü yazım rehberimizde ele aldık.
Sık sorulan sorular
Tüm evrene ulaşırsam örneklem yazmam gerekir mi?
Hayır. Evrenin tamamına ulaşılan çalışmalarda “örneklem seçilmemiş, evrenin tamamına ulaşılmıştır” şeklinde belirtilir ve çoğunlukla “çalışma grubu” veya “katılımcılar” ifadesi kullanılır.
Uygun örnekleme kullanırsam tezim zayıf mı olur?
Zorunlu olarak değil; ancak bulguların genellenebilirliği sınırlı olur. Bu durumu açıkça sınırlılıklarda belirtmeniz ve yorumlarınızı buna göre yapmanız gerekir.
G*Power ile örneklem hesaplamak zorunlu mu?
Zorunlu değildir; ancak güç analizi, örneklem büyüklüğünü gerekçelendirmenin yaygın ve kabul gören yollarından biridir.